Hoe ziet de Nederlandse bevolking eruit? Wat is de indeling? En missen we dan niet veel markt segmenten als we chocolade blijven verkopen zoals we nu doen?

Culturele aspecten voeding

Cultuur is niet aangeboren maar de verwerving ervan berust op leer- en gewenningsprocessen in de omgang met medemensen. In eerste plaats is het iemand zijn cultuur (en niet zijn erfelijke eigenschappen die aangeboren zijn) die iemand een Japanner of een Nederlander maakt. Iemand die in Nederland wordt geboren wordt een Nederlander doordat hij/zij deze cultuur meekrijgt van de ouders en de omgeving. Je neemt daardoor de normen en waarden over van de Nederlandse cultuur. Omdat mensen na hun geboorte nog zo lang afhankelijk zijn van andere mensen, krijgen zij hun cultuur tijdens opvoeding en socialisatie met de paplepel ingegoten. Daardoor krijgt cultuur een dusdanig vanzelfsprekend karakter dat mensen zich meestal niet of nauwelijks meer bewust zijn van de leerprocessen.

“Cultuur is het min of meer samenhangende geheel van voorstellingen, opvattingen, waarden en normen die mensen zich als lid van hun groepering door middel van leerprocessen hebben verworven, dat in hoge mate hun gedrag beïnvloedt, waardoor zij zich onderscheiden van de leden van andere groeperingen”.

Doordat er verschillende voedingsgewoontes bestaan zijn mensen zich ervan bewust dat er culturele verschillen tussen landen zijn. Zo is slurpen van noedels bij Japanners heel gewoon terwijl in andere landen deze gewoonte als raar en onbeschoft wordt beschouwd. Deze eetgewoontes en eetculturen zijn een onderdeel van iemand zijn cultuur en afkomst, dit is één van de onderdelen die verschillende culturen onderscheidt.4

In dit hoofdstuk wordt besproken hoe cultuur een rol speelt bij voedingsgewoontes. Door middel van voedingsgewoontes kun je veel over een cultuur te weten komen. Een voedingsmiddel is een product, maar daarnaast kan het fungeren als ‘statussymbool’ of kan het de identiteit van een individu weerspiegelen. Ook worden de Italiaanse en de Spaanse eetcultuur besproken omdat dit twee uitgesproken eetculturen zijn die een duidelijke visie over eten hebben. Naast deze twee eetculturen wordt de fastfood cultuur besproken om de andere kant van eten te belichten. Ook worden er foodfilms zoals Like water for chocolate, Big Night, La Cena en Super Size Mebesproken.

Voedingsgewoontes

Voedingsgewoontes zijn gewoontes die effectief, praktisch, en betekenisvol zijn in een cultuur. Voedingsgewoontes zijn aan verandering onderhevig, deze kunnen moderniseren van generatie op generatie doordat de leefwijze verandert.2,3 Men leeft tegenwoordig anders dan de vorige generatie, de huidige generatie is avontuurlijker en reist steeds meer. Hierdoor veranderen eetgewoontes. Zo eten mensen tegenwoordig steeds meer exotische producten en maaltijden uit andere landen, denk hierbij aan bijvoorbeeld Indiase kip tika masala.

De voeding die wij consumeren wordt bepaald door de cultuur waarin we opgegroeid zijn en die we aanhangen. De factoren die meespelen hierin zijn: milieu, politiek, economie, sociologie en religie.

Kinderen en jongeren nemen eerst de voedingsgewoontes over van hun ouders en de mensen die zij bewonderen. Als deze voor hen onbekend of vreemd voedsel eten (zo is voor een Mexicaan sushi in eerste instantie vreemd voedsel) nemen zij dit gedrag over. Hieruit kun je opmaken dat voor het leren waarderen van nieuwe voedingsmiddelen mensen die een voorbeeldfunctie hebben een grote rol spelen.3Veel mensen denken dat de manier waarop hun moeder kookt de manier is zoals het hoort, dit hebben zij zo meegekregen in hun opvoeding. Voor een kind kan het dan ook een hele ervaring zijn om bij iemand anders thuis de aroma‟s van „vreemd‟ voedsel te ruiken. Nieuwe geuren, texturen en smaken geven ons gehemelte nieuwe sensaties, die het kan accepteren of weigeren. Als iemand openstaat om nieuwe en vreemde smaken te proberen kan hiermee het patroon van „veilig‟ en „bekend‟ voedsel worden doorbroken. Dit bepaalt mede hoe je voedsel van andere culturen zult ervaren en accepteren.5

Voeding en identiteit

Een belangrijke boodschap van voedsel overal ter wereld is solidariteit. Samen eten betekent delen en deelnemen. Het woord compagnon betekent letterlijk: een persoon waar men brood mee eet. Daarbij is het weigeren om voedsel te delen een teken van vijandigheid.2,4 Dit is goed te zien in een scène van de film Chocolat van Lasse Hallström waarin de dorpelingen weigeren chocolade van de nieuwkomer Vianne te kopen of te proeven.

Chocolade staat namelijk voor zonde, het weigeren van de chocolade laat zien dat de dorpeling tegen de chocolaterie en Vianne zijn. Aan de andere kant tonen mensen door het delen van voedsel erkenning en steun aan de gemeenschap. Door het weigeren van voedsel kunnen de verbanden die een gemeenschap bij elkaar houden in gevaar komen.6

Een andere belangrijke boodschap van voedsel is scheiding. Zo gebruiken tieners voeding om hun eigen identiteit te vinden, dit begint vaak aan tafel door familievoedsel te weigeren. Tieners worden blootgesteld aan een grote variatie voedsel en verschillende waarden met betrekking tot voedsel. Zij kunnen de voedingsgewoontes van hun ouders de rug toekeren. Net zoals elke nieuwe generatie zijn eigen muziekstijl, kledingstijl en taal heeft, ontstaat er ook een eigen stijl met betrekking tot voedsel en eten.6 Hoe voeding gebruikt wordt is een belangrijk element in families, netwerken, vriendschappen, religies en andere groepen. De ene groep kan voedsel gebruiken om zich ergens van af te scheiden terwijl de andere het weer gebruikt om die scheiding op te heffen.2

Sympathieën en antipathieën tegenover voeding zijn meestal verweven met voorkeuren van de mens om tot een klasse te behoren. Hogere sociale klasse hebben herhaaldelijk voedsel gebruikt als één van de vele middelen om zich te onderscheiden van lagere klasse. Dit heeft tot gevolg dat er meerdere stijlen en gedragingen zijn naar voeding en eten.4

De elite probeert zichzelf te kenmerken door het consumeren van speciaal status- of prestigevoedsel, zoals kaviaar, champagne en geitenkaas. Zij proberen in aanzien te stijgen door mensen te laten zien dat zij dit voedsel eten. Voedingmiddelen en restaurants van mensen die populair zijn (zoals bekende mensen) worden vaak snel ontdekt en overgenomen door de mensen die graag populair willen zijn. Als er echter teveel van deze mensen komen, gaan de mensen die populair zijn weer ergens anders heen en begint het hele proces weer opnieuw. Zo hoor je ook vaak mensen zeggen: „prosecco is helemaal het nieuwe rosé‟, of „dat is echt zo 2008‟. Oftewel iets dat helemaal „uit‟ is, heeft weer plaats gemaakt voor iets nieuws, omdat teveel mensen die niet populair zijn het ook zijn gaan gebruiken en daardoor is het niet meer exclusief genoeg voor de elite.2

Voeding en sociale relaties

Freud: “Samen eten en drinken met iemand is een symbool en een bevestiging van sociale gemeenschap en het aangaan van wederzijdse verplichtingen‟. Samen eten is een teken van verwantschap, vertrouwen, vriendschap en in sommige culturen ook van seksuele intimiteit.3,4

Tortilla Soup van Maria Ripoll is een film die gaat over Martin, een vader van drie dochters. Hij is kok en maakt elke zondag een uitgebreid diner met Mexicaanse gerechten voor hem en zijn dochters. Het sociale aspect rondom eten is voor Martin erg belangrijk. Tijdens het diner is zijn hele familie samen en worden er belangrijke gesprekken gevoerd over bijvoorbeeld veranderen van baan en de nieuwe liefdes van de dochters. Samen eten en samenzijn is belangrijk in deze film. Het diner waarbij iedereen altijd samen komt om te eten en te praten is wat de familie bij elkaar houdt en de familiebanden versterkt.

Ook in Italië is het sociale aspect van eten erg belangrijk. Italianen houden van gezelschap en daar hoort samen eten en drinken dan ook bij. Italianen koesteren dan ook nog altijd hun culinaire traditie, het zelf bereiden van gerechten voor vrienden en familie is belangrijk voor de Italianen. Van deze gerechten wordt samen met vrienden en familie gegeten en genoten. In Italië zijn er dan ook veel minder fastfood restaurants dan elders op de wereld en veel van het Italiaanse voedsel wordt niet voorverpakt.7 In de film Big Night van Campbell Scott en Stanley Tucci zie je ook sterk het sociale aspect terug. Voor de Pilaggi broers is familie en het samen eten erg belangrijk. Dit is ook onderdeel van hun Italiaanse cultuur. Ook tijdens het diner voor Louis Prima wordt er met vrienden en kennissen samen gegeten van de traditionele Italiaanse gerechten zoals de Timpano. De mensen eten, lachen en praten en hebben het enorm naar hun zin. Eten is een sociale bezigheid wat je doet met dierbaren en waarvan je geniet. Tijdens vele sociale evenementen wordt voedsel gebruikt om relaties duidelijk te maken.

Bij bepaalde gelegenheden als bijvoorbeeld een zakelijk diner, waarbij beschaafdheid belangrijk is, kan voeding als communicatiemiddel dienen in plaats van de gesproken taal. Woorden worden uiterst nauwkeurig gekozen en meer informatie kun je halen uit de keuze van de voedingmiddelen en hoe deze wordt verdeeld onder de gasten. Zo krijgt de meest gewaardeerde gast de beste portie. Wie er als eerste geserveerd wordt, wie het beste stuk vlees krijgt en wie er naast de gastheer zit, zijn belangrijke aspecten om een beeld te kunnen vormen van de onderlinge verhoudingen.

Cocktailfeestjes waarbij geen maaltijden geserveerd worden, zijn voor kennissen of voor mensen met een lagere status. Cocktailfeestjes die voorafgegaan worden met een drankje en waarbij maaltijden geserveerd worden zijn voor goede vrienden en gerespecteerde gasten. Uit hetgeen waarvoor iemand wordt uitgenodigd kun je opmaken hoe sterk de band tussen mensen is. Een uitnodiging voor een bepaalde gelegenheid staat symbool voor de onderlinge relatie. Nieuwe buren worden op de koffie gevraagd terwijl goede vrienden worden gevraagd voor een barbecue of een diner. Bij een barbecue is een grotere mate van vriendschap aanwezig dan bij een afspraak om samen wat te gaan drinken.3,8

Japanners hebben zo hun eigen gewoontes wat onderlinge relaties betreft. Vele andere culturen nodigen mensen bij hen thuis uit maar de Japanners niet, zij hebben een voorkeur voor een restaurant. Thuis is voor hen een privé aangelegenheid, alleen voor familie en mensen die dicht bij hen staan. Zij eten in een traditioneel Japans restauranten worden geserveerd door geisha‟s in een besloten eetkamer. De gastheer/vrouw en de gasten eten precieshetzelfde, als metafoor voor gedeelde waarden en gemeenschappelijkheid. In een Westers restaurant krijg je een menukaart en kan iedereen kiezen waar hijzelf zin in heeft, dit staat als metafoor voor expressie en individualiteit.8

Voedsel als macht

Chronische honger en ondervoeding waren deel van een strategie van de vroege moderne politiek (1500-1800). Om de macht te behouden was het van belang om de armen verzwakt en versuft te houden.4 Hongerstakingen zijn ook een bekend machtsmiddel, deze worden voornamelijk gehouden om de politiek te beïnvloeden.

Voedsel wordt ook gebruikt voor de uitoefening van sociale macht. Voedsel is een effectief middel hiervoor, het wordt vaak gebruikt als beloning voor kinderen. Zij leren hierdoor wat toegestaan en acceptabel is.3,6 Binnen het gezin had de vrouw voornamelijk in het verleden de macht in handen, omdat zij degene was die meestal het eten bereidde en de voedselvoorraad beheerde. Als het haar uitkwam, kon zij haar man en kinderen iets lekkers voorzetten of juist onthouden.9 In de film Tapas van José Corbacho komt Lolo in de problemen als zijn vrouw weggaat na zijn neerbuigende gedrag jegens haar. Zij maakt de tapas voor in zijn tapasbar en daardoor komt het voortbestaan van zijn bar in gevaar. Zo oefent zij macht uit op Lolo.

Bij Zumbagua Indianen en Andea‟s uit Ecuador is de oudste vrouw degene die de maaltijden bereidt en serveert. Dit geeft haar de gelegenheid om te bepalen wat men te eten krijgt: belangrijke mensen krijgen een stuk vlees, de andere alleen groentes. Zij kan ook macht uitoefenen over haar man door als hij teveel heeft gedronken hem een grote hoeveelheid zwaar voedsel te geven. De man is door de druk van etiquette gedwongen om het voedsel op te eten met als gevolg een extreem onplezierig fysiek gevoel.4

Bron: Bacheloropleiding Voeding en Diëtetiek, Auteurs: Jody Braam en Wendy Smit